Waren wij een goeie honderd jaar geleden nog “wilden”?

Waren wij dan toch “wilden”? Nu wel al weten dat we gevaarlijke moordenaars zijn, kan het alleen maar erger. In 1861 schreef ene Jules Huyttens, Gentse vorser en publicist, dat hij in Meetjeslandse velden en bossen nog veel gebruiken zag waarover ook de Romeinen zoals Caesar en andere Romeinen het al hadden: armoede, bijgeloof, slechte behuizing, vechtpartijen, etc.

De mosterd voor dit artikel halen we uit een bokaaltje van de Aalterse historicus Peter Laroy. Die schreef enkele jaren geleden in het tijdschrift Appeltjes van het Meetjesland een onderhoudend artikel over de etnoloog Jules Huyttens en zijn kijk op het Meetjesland. Tot op vandaag wordt verder onderzoek gedaan naar die periode.

Huyttens publiceerde in 1861 zijn studie over gewoonten, bijgeloof en taal van onze voorouders (de Menapiërs)* en vergeleek die met de gebruiken in zijn tijd, halfweg de jaren 1800 (142 blz.). De auteur (1823-1884) werd “onze eersten Oostvlaamschen folklorist” genoemd. Hij kwam uit een vooraanstaande Gentse familie, schreef over de adel, over archeologie, geschiedenis en volkskunde. Hij onderzocht gewoonten en gebruiken van de plattelanders in het noordwesten van Oost-Vlaanderen, ongeveer het Meetjesland, zeg maar. Huyttens zag tot zijn verbazing dat die gewoonten en gebruiken in die streek op ca. 20 eeuwen tijd weinig veranderd waren ten opzichte van de tijd dat Keltische Menapiers en deels ook Germaanse Sueven hier de Romeinen bekampten.

Cement

Het verre verleden werd in de romantische jaren 1800 – de tijd van Huyttens – wel vaker in beeld gebracht om de identiteit van een volk of land een kader te geven. Voor Huyttens was dat het jonge België. Uniek was dat niet. Het gebeurt wel vaker dat geschiedenis daarvoor moet dienen. “Geschiedschrijving als het cement”, omschrijft Peter Laroy dat mooi.

Toch was die Huyttens geen halvegare. Hij wou met de middelen van toen – in dit geval reizen, luisteren en kijken, maar ook lectuurstudie – echt onderzoeken hoe dat nu zat. Het Meetjesland lag vlakbij en was zijn laboratorium. 

En dan gaat Huyttens vergelijken: de periode van de Romeinse bezetting van onze gebieden – op basis van wat de Romeinen als Caesar en Tacitus daarover  schreven – en zijn eigen jaren 1800.

En hij zag gelijkenissen. De mensen van het platteland schuwen net zoals hun verre voorouders alles wat nieuw is; het zijn individualisten die niet veel contact zoeken en eerder gesloten zijn. Deze karaktertrek zou ervoor hebben gezorgd dat mensen uit het ene dorp niet met mensen uit een ander dorp mochten trouwen en dat bijgevolg in sommige dorpen iedereen eigenlijk familie is van elkaar.

(Commentaar: dat was geen onzin. Stamboomonderzoekers weten dat. Op De Plaats, in het centrum van het dorp, maar ook in de grotere buitenwijken was een paar generaties geleden zowat iedereen een beetje familie van mekaar.
 
Plattelanders en boschkerels
 
Terug naar Huyttens: De nazaten van de oude Menapiërs (beschreven als overwegend blauwogig, lichtbruin, blond-ros haar) wonen in de vlakte die zich uitstrekt van Gent tot in het noorden aan de polders, en in het westen tot aan de bossen van Aalter. In het bosrijke gebied tussen Aalter Maldegem (ook Knesselare dus), Zomergem, Ursel, Oostwinkel, Lembeke, Eeklo-Oosteeklo en Sint-Laureins) zouden er dan eerder afstammelingen van de Sueven wonen. In de Polders ging het dan weer over een mix van Menapiërs en Saksen.
 
 
Die groepen zijn niet bepaald lief voor mekaar. De plattelanders minachtten de mensen van de bosgebieden. En omgekeerd. Die van buiten de bossen noemen de mensen die in de beboste gebieden de Boschkerels, wat zoveel betekent als dief, wildeman. De boskerel is voor hen “bovenal een ruziemaker en in zijn handen is een mes een gevaarlijk wapen”. Deze mensen verschillen fysisch duidelijk van de rest, ze spreken zelfs een andere taal. Hij (den boschkerel) is kleiner maar handiger, heeft zwart haar en bruine ogen. Die “kerels” maakten van hun scheldnaam een eretitel. Wat ziet Huyttens nog meer op het platteland? Speelzucht (jouer aux cartes, aux boules), het kroegenlopen, drinkrituelen, kledij, huiselijke gewoonten, huwelijksgebruiken, trouwen, duelleren, bloedvrienden worden, religieuze gebruiken zoals boomverering (particulier, maar ook op de dorpspleinen, en vooral in de meimaand), patroonheiligen,het afsmeken van bescherming in kapellen en bedevaarten, het geloof in schaminkelen (lawaai maken met potten en pannen voor het huis van de “ongelukkige” na een echtscheiding. Hij verwijst ook naar geloof in tovenaars en heksen (later vervangen door priesters), in sagen en legenden (weerwolf, bietebouw, Lodders, Kludden, Osschaerts, Flabbaerts …), in magie en in duivels. Allemaal gebruiken die de Kerk  heel moeilijk kon uitroeien. Een aangedaan onrecht vergeet men er niet. Bovendien wordt dat vaak beslecht met het mes. Hij wijst erop dat dergelijke gevechten plaatsvonden tussen de inwoners van Vinderhoute en Drongen. Vosselare en Poesele. (tussendoor: De Knesselaarse dichter Gust Bultynck had het ook over de ruzies tussen Knesselare en Sint-Joris.

Fragment uit het originele werk van Jules Huyttens, in dit geval over het wonen in hutten en holen

CommentaarFantaseert Huyttens? Veel bronnen bevestigen een en ander. Veel bouwsteentjes van het verhaal van Huyttens vinden we terug in de mondelinge overlevering, in materieel erfgoed, in getuigenissen en studies … We denken voor Knesselare aan een licentiaatsverhandeling van oud Knesselarenaar Omer Mattheeuws (1960) over sagen en legenden in Knesselare; aan mondelinge bronnen en verhalen over de periode rond 1900 (onder meer Eric Blondia over de bewoners rond het Drongengoed, aan mondelinge getuigenissen over het begin van de vorige eeuw (Maria Strobbe over amoede), aan schriftelijke bronnen (tal van krantenartikels), aan fragmenten in publicaties (August De Winne over de Knesselaarse mierenjagers, in zijn boek Door Arm Vlaanderen, …). Tot halfweg de vorige eeuw herinnerden sommige taferelen in stoeten aan de tijd van grote armoede in het noorden van de gemeente.

Die bevestigen de armoede van de veld- en bosrandbewoners, en informeren over hun woon- en leefomstandigheden. In Knesselare zat de armoede vooral in het noorden van de gemeente (Blakte, Eentveld, Schapersbosstraat, Westvoorde/Rammelare …). Sommige burgemeesters van Knesselare uit de jaren 1800 en de vroege jaren 1900 spraken minachtend over hun volk. Andere reden er met paard en kar naartoe om hulp te bieden. Een pastoor uit die tijd noteerde in zijn liber memorialis lelijke dingen over de bewoners van Eentveld en de Blakte. Tot de vorige generatie waren er nog mensen die het mysterieuze “bargoens” nog konden spreken, waar andere dorpelingen geen snars van begrepen.
 
Met de ogen van vandaag lijken de uitspraken van Huyttens ongeloofwaardig, of absurd, merkt Peter Laroy op. Een en ander zal zeker wat zijn uitvergroot. Zijn er redenen om te geloven dat Huyttens fantaseerde? Niet meteen. Hij werkte vrij wetenschappelijk, met de middelen van toen. Hij bezocht de streek en praatte met de bewoners. Huyttens bracht heel wat gebruiken en levensgewoonten in kaart die halfweg de 19de eeuw nog leefden of waar er een herinnering aan was. Anderhalve eeuw later resten er ons hier en daar nog herinneringen aan die periode. Toch wordt er nog veel onderzoek gedaan naar die Menapiërs, onder meer door onze Knesselaarse archeoloog Wim De Clercq. Maar daarover hebben we het op een andere keer wel weerk. Geen toekomst zonder verleden.

 

Toemaatje (uit het artikel van Peter Laroy)

(*)   PETER LAROY Jules Huyttens: Rost haar, dul haar. Appeltjes van het Meetjesland, 2003
(**)  JULLIUS HUYTTENS Etudes sur les moeurs, les superstitions et le langage de nos ancêtres (les Ménapiens), comparés avec les usages existant de nos jours dans la Flandre oriental.

(***) AUGUST DE WINNE Door arm Vlaanderen (onderaan doorklikken per hoofdstuk)

SIEN DEMUYNCK, De Menapii in Gallia Belgica, masterproef KULeuven 2019-2020

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s